artikel

Healing environment in praktijk: nieuwbouw Zaans Medisch Centrum

Ambiance

In een ziekenhuis gaat om twee dingen, vertelt Ellen van der Wal, architect bij Mecanoo architecten en ontwerper van het nieuwe ziekenhuis Zaans Medisch Centrum (ZMC). “Medische zorg en een prettig verblijf.” Dus zetten de ontwerpers de mens centraal via healing environment en een door de lean-filosofie geïnspireerd ZMC.

Healing environment in praktijk: nieuwbouw Zaans Medisch Centrum

“Toen ik aangesteld werd als voorzitter Raad van Bestuur in het Zaans Medisch Centrum (ZMC), zag ik dat het gebouw verouderd was en bezoekers flinke routes moesten afleggen om op plek van bestemming te komen”, vertelt Wouter van der Kam. Is dat nog wel van deze tijd, vroeg hij in de vergaderingen die volgden. Nee, bleek het antwoord. Van der Kam: “Als we dit ziekenhuis in de Zaanstreek willen behouden, moeten we de concurrentie aangaan en een nieuw gebouw laten bouwen.”

Dat ging in rap tempo. In anderhalf jaar tijd was er een ontwerp. In oktober 2014 ging de laatste paal de grond in, een jaar later was het ziekenhuis op zijn hoogste punt en in oktober 2016 werd het ziekenhuis opgeleverd. Eind januari werd het ziekenhuis in gebruik genomen.

Healing environment in de praktijk: Zaans

Het ziekenhuis moet echt ‘Zaans’ aanvoelen, vertelt de voorzitter. “Het stadhuis is bijvoorbeeld geïnspireerd door Zaanse huisjes. Als maatschappelijk gebouw wilden we net zoals het stadshuis onze Zaanse routs laten zien. We besloten het Lassiegebouw als inspiratiebron te nemen.”

praktijk healing environment-zaans medisch centrum

Net zoals de buitenkant kenmerken van Zaandam vertoont, zijn deze ook te vinden in het gebouw zelf. “Op de wand van de centrale straat schittert een grafische tekening van de Zaanse dame. Door het hele gebouw en op de afdelingen zie je elementen van de tekening terugkomen, opgebouwd uit kleine tekeningetjes van producten van Zaanse fabrikanten. Denk aan potloden, koekjes of flessen olie. Dit zorgt voor herkenbaarheid en wayfinding voor patiënten.”

> Lees ook Healing environment in het ziekenhuis en de zorginstelling

De patiënt staat dan ook centraal in het ontwerp, licht Ellen van der Wal toe, architect bij Mecanoo architecten in Delft. De uitgangspunten in het ontwerp die dat ondersteunen zijn naast Zaans, menselijk, vriendelijk en slim. “In essentie gaat een ziekenhuis om medische zorg en psychosociale zorg. De medische zorg moet het gebouw perfect facilitairen. Maar het moet ook prettig en veilig aanvoelen.”

Praktijk healing environment: menselijk

Het team besloot daarom om zowel de inrichting als het uiterlijk van het ziekenhuis menselijk te laten ogen. Vanaf de voorkant richten de twee armen van het gebouw iets naar binnen. In het midden is een plein naar de hoofdingang. Zo worden medewerkers, bezoekers, mantelzorgers en patiënten bij binnenkomst vrijwel letterlijk omarmt door het ziekenhuis. Van der Wal: “Hier krijg je een welkom gevoel van.”

Ook koos het ontwerpteam om het ziekenhuis qua ruimtes en bewegwijzering gebruiksvriendelijk en overzichtelijk te houden. Grote borden met goed leesbare en begrijpelijke letters wijzen iedereen de weg. Mensen die niet kunnen lezen, oriënteren zich via herkenbare Zaanse elementen. Speelse dieren op ooghoogte wijzen kinderen de weg naar hun afdeling, vertelt Van der Wal.

“En”, voegt ze toe, “verdwalen is vrijwel onmogelijk. Want vanuit iedere ruimte kunnen bezoekers naar buiten kijken. Diegene die aan de binnenzijde liggen, kijken uit op de zogenoemde patio, de tuin. Patiënten en bezoekers die in de buitenrand van het ZMC vertoeven, kijken uit op omgeving van het ziekenhuis.”

praktijk healing environment-zaans medisch centrum

Healing environment in de praktijk: warm

“Daglicht, natuurlijke materialen, rustige kleuren en gebogen lijnen in de vloeren en plafonds zijn enorm belangrijk om een ruimte vriendelijk en warm te beleven”, vertelt Van der Wal als ze bij de vriendelijke elementen van het ontwerp beland. Het ziekenhuis paste namelijk tot in detail healing environment toe. “We kunnen op checklists alles aanvinken.”

> Lees ook Nieuw geopende Acibadem International Medical Center

De combinatie draagt eraan bij dat mensen zich meer op hun gemak voelen en minder stress ervaren. Voor patiënten die in het ziekenhuis verblijven, kan dit zelfs leiden tot minder medicatie, minder pijn en sneller herstel. Healing environment betekent ook voldoende ruimte voor afleiding; in de ontvangsthal is er een concertvleugel waar geoefende spelers plaats kunnen nemen. Ook is er een heuse glijbaan en door heel het ziekenhuis gratis wifi.

Praktijk healing environment: slim

Ook het punt waar Wouter van der Kam in zijn eerste bestuursjaren tegenaan liep, is aangepakt. Een patiënt die met kniepijn voor een kijkoperatie komt, was voor al zijn afspraken zo’n 2,3 kilometer onderweg. In het nieuwe ziekenhuis is dat 650 meter. “Het ontwerp is zó dat patiënten geen grote afstanden meer afleggen.

Bedroeg het oppervlak van het oude ziekenhuis nog 58.000 m2, in het nieuwe gebouw is dat 39.000”, aldus de voorzitter. “Dat betekent wel dat we alles slimmer en efficiënter moeten inrichten”, vertelt Hannelore Schouten, Programmamanager bij het ZMC en promovendus lean led hospital design. “Zo kozen we ervoor om alle poliklinieken, het Hart-Vaatcentrum, Pijncentrum en Bewegingscentrum naast de centrale hal, op de begane grond of de eerste verdieping te plaatsen. Zo hoeven patiënten geen kilometers meer te lopen.”

Praktijk healing environment: aangenaam

Dat deze overbodige kilometers uit het patiëntenproces zijn gehaald, past geheel in de lean-filosofie. Deze filosofie zet de mens centraal. Het ziekenhuis biedt een aangename omgeving waarin patiënten zo snel mogelijk kunnen herstellen en de staf optimaal en prettig kan werken. De praktische vertaling ervan komt terug in de vijf basisprocessen waarop het ontwerp is gemaakt: polikliniek, diagnostiek, kliniek, acuut en electief. De processen zijn uit elkaar gehaald.

praktijk healing environment-zaans medisch centrum

Zo bestaat het gebouw uit twee vleugels die aan elkaar zijn verbonden via een straat. In de ene vleugel wordt voornamelijk acute zorg geleverd, de andere vleugel behelst voornamelijk geplande zorg, oftewel electief. De centraal gelegen straat is verdeeld over de onderste twee bouwlagen. Deze twee lagen, de begane grond en verdieping één, vervullen het ‘publieke’ gedeelte van het ziekenhuis. Hier kunnen mensen naar de poli’s, diagnostiek en radiologie. De tweede verdieping is een tussenlaag waar de kantoorfuncties en laboratoria zijn gehuisvest. De derde en vierde verdieping vervullen een ‘privé’ ruimte voor bijvoorbeeld behandelingen op de kliniek en intensive care. De vijfde verdieping is een technieklaag.

Healing environment in de praktijk: koffie

Ook de wachtruimtes zijn slimmer ingeregeld, zodat de patiënt eenvoudig en prettig een bezoek aan het ziekenhuis brengt. Schouten: “Wachttijden zijn niet te voorkomen, maar wel prettig te maken. Bij binnenkomst melden patiënten zich met hun identiteitsbewijs bij de ontvangstzuil. Daarna kunnen ze relaxt koffie in de centrale hal drinken. Kort voor de afspraak gaan patiënten naar de poli waar een medewerker hen oproept.”

“Eigenlijk is alles wat is bedacht van toegevoegde waarde voor de patiënt en voorkomt verspilling in tijd, afstand, materialen en geld”, eindigt Schouten. Maar de lean-filosofie moet nog bewijzen dat het daadwerkelijk efficiënt, duurzaam en gastvrij is. Daarom promoveert de programmamanager momenteel op lean led hospital design. “Voor mijn wetenschappelijke onderzoek lopen medewerkers, verpleegkundigen en patiënten met trackers. Zo kan ik precies meten welke loopafstanden, looplijden en wachttijden zij afleggen. Ook wil ik de bedbezetting, benutting van spreekkamers, aantal verplaatsingen en transportbewegingen, tijd van de verpleegkundige aan het bed en totale tijd van patiënten in het ziekenhuis meten. In het oude gebouw heb ik de nulmeting gedaan. In het nieuwe gebouw start ik de variabele. Over vier jaar is het onderzoek klaar.”


Opgelost

In het oude ziekenhuis liepen medewerkers met grote karren vol verpleegkundige spullen dwars door alle patiëntenstromen heen. “Best inefficiënt vonden wij”, vertelt Schouten. “Voor patiënten kan dit vervelend zijn, omdat ze plaats moeten maken. Anderzijds zijn medewerkers hier ook meer tijd kwijt, omdat ze niet in één keer door kunnen lopen.” Het nieuwe ontwerp moet deze inefficiënte processen oplossen. Zo is er tussen de ingang van een zorgkamer en de hal een niche gebouwd. In deze niche komt een zogenaamde logistieke kar met zorgspullen te staan waarvan de inhoud is aangepast aan de verwachte benodigdheden. Schouten: “Zo hoeven verpleegkundigen geen tijd te spenderen aan het bij elkaar zoeken van spullen en is er meer overzicht in waar en hoeveel spullen er zijn.”

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels