artikel

Joep Bartholomeus (LOC Zeggenschap in zorg): Van regels naar relaties

Beleid

“We gebruiken de tijd verkeerd en doen heel veel dingen die niet meer bijdragen aan zorg.” Aan het woord is Joep Bartholomeus, coördinator bij LOC Zeggenschap in zorg, dat samen met het ministerie van VWS het programma ‘Radicale vernieuwing in de verpleeghuiszorg’ initieerde. Bartholomeus betoogt dat het draait om het zoeken van verbinding en het anders omgaan met regels.

Joep Bartholomeus (LOC Zeggenschap in zorg): Van regels naar relaties
(C)Roel Dijkstra-Vlaardingen – Foto Dennis Wisse Utrecht / Dag van de Gastvrijheid

Waarom is radicale vernieuwing van de verpleeghuiszorg nodig?
“De kern van zorg is de relatie tussen de bewoners, zijn of haar naasten en de mensen die zorg verlenen. Alle randzaken daaromheen moeten dienend zijn aan die relatie. Veel te vaak zijn die randzaken en regels bepalend. Een voorbeeld is dat men eigen gordijnen wil meenemen maar dat mag niet omdat de architect bedongen heeft dat de gevel er eenduidig uit moet zien. Dan is de wens van de bewoner dus niet leidend.
Instellingen hebben heel veel eigen regels bedacht om te voorkomen dat er iets misgaat. Het is voor hen belangrijker geworden dat ze voldoen aan de protocollen dan hoe ze in de praktijk functioneren. Zo kan het zijn dat er perfect volgens alle richtlijnen en protocollen wordt gewerkt, maar dat bewoners en medewerkers constateren dat het niet oplevert wat ze graag zouden willen. De zorg is te veel een industrieel proces. We moeten naar een nieuw paradigma, dat is het radicale.”

Alle regels overboord?
“Nee, vaak zijn die regels wel nuttig, alleen moeten we er anders mee omgaan. Regels zijn richtlijnen, geen wetten! Ze moeten richting geven, meer niet. Je mag afwijken van de regels, als je maar kunt uitleggen waarom je dat doet. Een voorbeeld is het toedienen van medicijnen, dat is toegeschreven aan medewerkers van een bepaald niveau met een zorgachtergrond. Maar stel dat je hoger opgeleide gastvrouwen hebt die instromen en die geen zorgachtergrond hebben: waarom zouden zij geen medicijnen kunnen toedienen, na een gerichte scholing op dit vlak?
Een ander voorbeeld is het Zorgleefplan. Het doel van dit plan is dat je met elkaar bespreekt wat de zorgvraag is, wat iemand nog graag wil en hoe de zorg daaraan bijdraagt. En dat je dat opschrijft. Maar het is meer verworden tot een instrument waardoor je wordt ingedeeld in vier levensdomeinen, met termen als ‘valgevaarlijk’. De mens erachter komt niet meer terug. En in de praktijk zien we dat instellingen het vooral gebruiken als verantwoordingsinstrument naar inspectie en zorgkantoor.”

Moeten de Inspectie en de zorgkantoren dan niet mee veranderen?
“Zeker, daarom nodigen wij ook deze partijen uit om te praten. Dat is de verbinding die we leggen. Overigens geldt nu al dat als je dingen afgewogen doet, er heel veel van de inspectie kan. Er is veel onduidelijkheid over elkaars rollen en hoe men in de wedstrijd zit. Angst regeert en er is vaak geen open gesprek meer. Mijn ervaring is dat de inspectie er niet op uit is om mensen het leven zuur te maken. De zorg heeft zichzelf bepaalde normen opgelegd en de inspectie controleert vervolgens of ze zich hieraan houden. Eigenlijk zijn er helemaal niet zo veel echt knellende regels. En als die er wel zijn, dan moeten we snel met elkaar om tafel om die regels te veranderen. Maar dat laatste gebeurt nauwelijks. Een reden dat dit gesprek lastig op gang komt, is dat er altijd partijen zijn die een incident aangrijpen om er hun voordeel mee te doen. Daar zijn zorginstellingen bang voor: reputatieschade.”

In veel zorginstellingen is toch ook chronisch tijdgebrek een probleem?
“Dat is inderdaad een reëel probleem, maar we organiseren het ook zo dat we de tijd verkeerd gebruiken. Te vaak worden dingen gedaan om partijen tevreden te maken zoals de accountant. Een voorbeeld is ook het bijhouden van het Elektronisch Cliënten Dossier (ECD). ’s Ochtends wordt bijvoorbeeld in het dossier gezet dat mevrouw rustig geslapen heeft. Dat gebeurt om aan het zorgkantoor verantwoording af te leggen. Verder heeft het geen nut. Je zou beter op de uitzonderingen kunnen focussen, als mevrouw juist onrustig is bijvoorbeeld. Als je stopt met datgene te registreren wat niet bijdraagt aan het leveren van goede zorg, komt er ineens tijd vrij.”

Dus we moeten de verpleeghuiszorg anders inrichten?
“Ja, ook minder taakgericht. Waarom mensen niet op verschillende tijden laten opstaan, het ritme van de bewoner volgen? Dan ontstaat er meer ruimte, ook voor de medewerkers. Dan is er een incident met familie die klaagt omdat hun moeder om 11 uur nog in haar pyjama zit terwijl het altijd zo’n waardige vrouw was. En dan besluit men om iedereen om 9 uur aan te kleden om van dit soort klachten af te zijn.
We moeten het omdraaien: ga uit van de relatie tussen degene die zorg nodig heeft, de naasten en de medewerker en kijk dan wat er georganiseerd moet worden. ‘De cliënt centraal’ vinden wij een loze kreet. Want hoe kun je nou zorg geven zónder dat die cliënt centraal staat? Mensgerichte zorg vind ik ook zo’n rare term. Als ik dat zie staan bij een zorginstelling, gaat mijn moeder daar niet naartoe, want dan zijn ze al iets essentieels kwijtgeraakt.”

Er zijn vier zorgorganisaties geselecteerd als kern. Waar zijn zij mee bezig?
“Zij stellen zich kwetsbaar op en doen dingen buiten het systeem om, ook als iets eigenlijk niet mag. Hun aanpak wisselt. Bij de Leyhoeve besloten ze om alle regels los te laten. Maar toen kwamen ze erachter dat veel van die regels toch wel helpen bij het werk. Alleen waren de omschrijvingen daarvan vaak niet begrijpelijk. Ze hebben ‘Leydraden’ gemaakt, op een simpele manier omschreven regels. Een ander voorbeeld is Sensire, waar ze het verpleeghuis veel meer onderdeel willen maken van de wijk. Dat levert vragen op: waarom laten we een leverancier uit een andere hoek van het land het brood leveren, terwijl er hier een bakker om de hoek zit? En waarom zou je van koken en eten geen daginvulling maken? In verpleeghuizen hebben we de maaltijden in protocollen vastgelegd waarbij zaken als voedzaamheid en temperatuur leidend zijn. Terwijl het om eten gaat. HACCP-certificering is ook zoiets. Natuurlijk willen we niet dat mensen een voedselvergiftiging oplopen, maar de HACCP-regels gaan wel erg ver. Een sticker op een pak melk terwijl er een houdbaarheidsdatum op staat, is dat nodig? Dat gesprek voeren we niet meer, omdat de regels van HACCP leidend zijn geworden in plaats van het gezonde verstand.”

Een andere manier van werken dus; hoe pak je dat aan?
“Mensen voelen zich kwetsbaar als ze op een andere manier gaan werken en minder vanuit regels denken. Dat vergt ook een andere manier van aansturing. Dus de hele organisatie moet veranderen. Durf ook te zeggen wat je moeilijk vindt en wat je niet goed doet. Als je het voor je houdt, zal je ook niet verbeteren. We proberen een ander soort reactiemechanisme op gang te brengen. Geen fouten wegmoffelen, maar ze bespreekbaar maken.
Veranderen is niet makkelijk. Ik hoorde van een bestuurder die in Tsjechië was dat men hier na het Sovjetregime niet meer wist hoe men met vrijheid om moest gaan. Hij vond dat zijn medewerkers eigenlijk ook in een totalitair systeem zaten. Soms zeggen bestuurders ook dat de medewerkers niet meewillen of kunnen. Dat vind ik echt een zwaktebod, niet fair naar je medewerkers. Je moet hen de tijd gunnen, net als de cliënten die niet zo mondig zouden zijn – logisch, want die kans hebben ze nooit gekregen.
We zijn nu ruim een jaar onderweg en hebben al veel ontmoetingen georganiseerd. Veel organisaties in de ring om de kern heen (33 instellingen) zijn op sommige punten ook al heel ver. We zitten in een fase waarin we inventariseren wat dit jaar opgeleverd heeft, zodat we daarmee ook andere instellingen kunnen inspireren, die vaak met dezelfde vragen en problemen zitten. Je hoeft niet altijd zelf het wiel uit te vinden, maar elke organisatie moet het proces wel zelf doorleven.”


CV Joep Bartholomeus

Geboren: 9 maart 1981
Woonplaats: Tilburg
Opleiding: Bedrijfskunde en psychologie
Loopbaan: interim-manager, adviseur, trainer; sinds 2015 coördinator/bestuurder LOC
Hobby’s: Sport en lezen

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels